Cái chết trên sàn đấu không giấy phép: Trọng tài 75 tuổi và cú đánh chưa được gọi tên

Mỗi mùa bóng đều bắt đầu từ một buổi sáng chưa ai thức giấc. Ở Mineral de la Reforma, một thị trấn nhỏ thuộc bang Hidalgo của Mexico, buổi sáng ngày 7 tháng 10 không mở đầu bằng tiếng chuông khai mạc. Nó mở đầu bằng tiếng còi xe cứu thương rít qua những con phố bụi bặm. Trên sàn đấu của Trung tâm Thể thao và Văn hóa "11 de Julio", một người đàn ông 75 tuổi tên Gerardo Germán Pineda — khán giả quen gọi bằng biệt danh trìu mến "El Búho", Con Cú — vừa gục xuống sau một pha va chạm vùng đầu. Ông làm trọng tài cho đêm diễn. Ít giờ sau, ông qua đời. Người thực hiện pha va chạm là El Hijo de Fishman. Hôm sau, anh bị bắt với cáo buộc ngộ sát do sơ suất. Câu chuyện tưởng như sẽ đi thẳng tới một phòng xử án. Rồi nó rẽ sang một lối khác: một cuộc dàn xếp ngoài tòa, và đó chính là phần khiến tôi phải ngồi lại rất lâu. Tôi đã theo dõi các trận đấu và các đêm diễn võ thuật suốt mười sáu năm, từ những sân tập ở Thâm Quyến tới khán đài Qatar. Tôi học được rằng mỗi môn có một hệ quy chiếu riêng, và áp sai hệ quy chiếu sẽ dẫn tới phán đoán sai. Vụ việc ở Hidalgo là ví dụ rõ nhất tôi từng gặp. Lucha libre thuộc về một thế giới khác với quyền anh hay võ tổng hợp. Đây là môn trình diễn đã được biên đạo, nơi hai đô vật phối hợp để kể câu chuyện, và cú ngã — tiếng lóng gọi là "bump" — là một phần của màn diễn. Khán giả đến để xem những cú đánh đẹp, những chiếc mặt nạ, và cảm giác được sống trong một câu chuyện. Không có bảng điểm phân định thắng thua. Vì thế, mọi khái niệm quen thuộc của thể thao đối kháng — thành tích, hạng cân, tỷ lệ thắng, khả năng kết thúc trận — đều trở nên vô nghĩa ở đây. Nhưng lớp lang tổ chức của bộ môn này lại rất chênh lệch. Ở tầng cao nhất là AAA và CMLL — những ông lớn có quy trình y tế, bảo hiểm và giám sát chặt. Ở tầng dưới là các nhà tổ chức khu vực như El Patrón Espectáculos, công ty đứng sau đêm diễn ở Hidalgo. Đêm diễn ấy là một chương trình độc lập, quy mô địa phương, và theo báo La Jornada Hidalgo, nhà thi đấu đã bị tạm đóng cửa vì thiếu giấy phép. Đó là dữ kiện đầu tiên có thể kiểm chứng được, và nó không phụ thuộc vào việc ai đúng ai sai trong câu chuyện cú đánh. Tiếp theo là câu hỏi kỹ thuật trung tâm, thứ thực sự quyết định mức độ trách nhiệm pháp lý: đô vật đã dùng cú gì? Báo chí Mexico ban đầu đưa tin về một đòn bị cấm gọi là "martinete" — một pha dìm đối thủ theo tư thế đầu chúc xuống, kèm rủi ro chấn thương cổ nghiêm trọng. Động cơ được cho là đô vật đã bị trừ điểm trong trận và mất kiểm soát. Rồi video do chính giới báo chí Mexico công bố lại cho thấy một "contralona" — một đòn vật lưng thông dụng, không nằm trong danh mục cấm. Tên gọi và mối liên hệ nhân quả giữa đòn đánh với cái chết vẫn còn tranh cãi. Đây là điểm mà mọi bản tin vội vã đều bỏ qua. Tôi từng viết rằng phòng thay đồ không biết nói dối — nó chỉ biết thì thầm. Trong trường hợp này, điều phòng thay đồ thì thầm lại quan trọng hơn tên gọi của cú đánh. Bởi lẽ, trong một màn trình diễn có biên đạo, mọi động tác đều được sắp đặt trước. Khi một đô vật lệch khỏi kịch bản vì bực tức — giới trong nghề gọi là đánh "cứng" — hành vi ấy mới là thứ có thể nâng sự việc từ một tai nạn lên thành sự bất cẩn hoặc liều lĩnh. Nhưng kể cả khi giữ nguyên câu hỏi về tên đòn, có một biến số không thể tranh cãi: người đỡ cú đánh là một trọng tài 75 tuổi. Trong y học thể thao đối kháng, việc để một người ở độ tuổi ấy nhận một cú va chạm đầu là điều gần như bị loại trừ theo nguyên tắc. Ở tuổi 75, mật độ xương, độ dẻo của cột sống cổ và khả năng hồi phục đều giảm mạnh. Một cú va chạm duy nhất cũng đủ gây chấn thương tủy sống cổ hoặc thân não. Đó là điểm mà tôi tin chắc nhất trong toàn bộ vụ việc: sai lầm lớn nhất nằm ở quyết định chọn người, chứ không nằm ở tên gọi cú đánh. Ai đã xếp một trọng tài 75 tuổi vào một pha ngã đập đầu, người đó mang trách nhiệm bảo đảm an toàn. Và đây là chỗ dữ liệu trở nên lạnh lùng. Không có bất kỳ ghi nhận nào về nhân viên y tế túc trực sát sàn, cũng không có quy trình cấp cứu nào được nêu. Ở các chương trình độc lập, việc thiếu bảo hiểm và thiếu sàng lọc y tế là chuyện thường thấy. Sự im lặng của nguồn tin không chứng minh được sự vắng mặt, nhưng nó để lại một khoảng trống đáng ngại. Trong một đêm diễn mà người ta chấp nhận để cơ thể va đập vì tiếng vỗ tay, sự vắng mặt ấy nói lên nhiều điều về cách bộ môn vận hành ở tầng đáy. Rồi khoảng trống pháp lý hiện ra, lớn hơn cả khoảng trống y tế. Ngày 7 tháng 10, El Hijo de Fishman bị bắt với cáo buộc ngộ sát do sơ suất. Nhưng theo Bộ luật Tố tụng Hình sự Quốc gia Mexico, Điều 186, một thỏa thuận giữa nạn nhân và bị can — được cơ quan công tố hoặc thẩm phán phê chuẩn — khi được thực hiện đầy đủ sẽ chấm dứt quá trình truy tố hình sự. Đây là cơ chế tư pháp phục hồi. Theo nhà báo Antonio Nieto, số tiền dàn xếp là 585.525 peso Mexico, tương đương khoảng 32.000 đô la Mỹ. ADN Noticias đưa ra một con số khác, và các điều khoản chưa được công bố đầy đủ. Việc có ít nhất hai con số lưu hành khiến mọi kết luận kinh tế trở nên bấp bênh. Điều quan trọng là bản chất của việc trả tự do. Đô vật được thả vì đã đạt được thỏa thuận dàn xếp, chứ không phải vì một kết luận công khai nào minh oan cho cú đánh. Thỏa thuận ấy còn có điều kiện: nếu nghĩa vụ bồi thường không được hoàn tất, quá trình điều tra có thể được nối lại. Hồ sơ đang ngủ, chứ chưa khép lại. Đây là chi tiết mà các bản tin ngắn hay bỏ sót, bởi nó biến một câu chuyện "đã xong" thành một câu chuyện còn treo. Tôi không ghi bàn, nhưng tôi nhớ từng nhịp thở của khán đài. Và nhịp thở của khán đài Mexico trong những ngày ấy không hướng về tên gọi của cú đánh. Nó hướng về một bức ảnh. Trong bức ảnh bắt giữ, El Hijo de Fishman xuất hiện với nụ cười, và khuôn mặt không còn mặt nạ. Trong văn hóa lucha libre, chiếc mặt nạ là danh tính thiêng liêng của đô vật; việc để lộ mặt là một hình thức phơi bày và sỉ nhục nặng nề. Cộng thêm nụ cười, nó tạo nên một làn sóng phẫn nộ dữ dội trên mạng xã hội. Khán giả gọi đó là sự vô cảm. Đây là lúc tôi phải tách cảm xúc khỏi kết luận. Một nụ cười không xác lập ý định phạm tội. Nó có thể là phản ứng căng thẳng, một cách phòng vệ vô thức trước ống kính. Nhưng nó chắc chắn định hình định kiến, cả trên tòa án dư luận lẫn trong tâm trí công tố viên. Cùng lúc, chính các đồng nghiệp trong nghề lại chia rẽ. El Hijo del Santo gọi đây là một tai nạn và cảnh báo đừng vội quy tội. Latin Lover bênh vực Fishman, nhưng thừa nhận chính anh từng đẩy và tát trọng tài để tăng kịch tính. Những lời ấy cho thấy một điều mà bên ngoài khó nhìn ra: trong thế giới trình diễn này, việc trọng tài bị cuốn vào các pha va chạm là chuyện đã được bình thường hóa từ lâu. Vậy đâu là điểm mù thực sự của câu chuyện? Nó nằm ở chỗ công chúng đang tranh cãi về một cú đánh, trong khi vấn đề mang tính hệ thống nằm ở một nhà thi đấu không giấy phép, một chương trình không bảo hiểm, và một nhóm trọng tài không được sàng lọc y tế. Cuộc dàn xếp giải quyết trách nhiệm của một cá nhân. Nó không sửa được hệ thống đã tạo ra cái chết. Khi cả thế giới im lặng, 1.204 lá thư vẫn ngân lên giữa phong tỏa — tôi nhớ điều đó từ mùa dịch ở Thâm Quyến, khi cộng đồng viết thư để cứu một đội bóng khỏi phá sản. Ở Hidalgo, không có lá thư nào. Chỉ có một khoản tiền, một thỏa thuận, và một nhà thi đấu đóng cửa. Một câu hỏi lớn hơn vẫn treo lơ lửng: liệu một thỏa thuận tư nhân có thể thay thế cho cải cách an toàn? Trọng tài là mắt xích ít được bảo vệ nhất trong môn trình diễn này. Họ thường xuyên nhận các pha va chạm, nhưng hiếm khi được khám sức khỏe định kỳ hay mua bảo hiểm. Ở các chương trình độc lập, không có chuẩn mực bắt buộc nào về bảo hiểm hay giấy phép. Điều đó nghĩa là rủi ro hệ thống vẫn còn nguyên, bất chấp việc một cá nhân đã trả tiền để khép lại phần trách nhiệm của mình. Nếu một cái chết trong sàn đấu có thể được giải quyết bằng một khoản tiền, thì động lực để đầu tư vào phòng ngừa sẽ yếu đi. Đây là mặt trái của một cơ chế tư pháp nhân đạo: nó chữa lành cho một gia đình, nhưng có thể không cảnh tỉnh được cả một ngành. Nếu tôi là người đưa tin tại hiện trường, tôi sẽ mang theo ba con số. Thứ nhất: tuổi 75. Thứ hai: một nhà thi đấu không giấy phép. Thứ ba: một cơ chế tư pháp cho phép một cái chết được khép lại bằng thỏa thuận tư nhân. Ba con số ấy không phụ thuộc vào video, không phụ thuộc vào tên gọi cú đánh, và không phụ thuộc vào nụ cười của bất kỳ ai. Ở Mexico, các tín hiệu cần theo dõi vẫn đang chờ. Kết luận pháp y chính thức về nguyên nhân tử vong chưa được công bố, và nó sẽ quyết định mức độ cáo buộc cũng như hướng của dư luận. Việc thực hiện nghĩa vụ bồi thường sẽ quyết định liệu hồ sơ có được nối lại. Và kết quả cấp phép cho nhà thi đấu sẽ cho thấy liệu có một sự thay đổi thật sự, hay chỉ là một khoảng lặng tạm thời trước khi mọi thứ trở lại như cũ. Trái bóng lăn qua hai thế hệ, nhiệm vụ của tôi là bắt đúng nhịp rơi. Với vụ việc này, nhịp rơi không nằm ở khoảnh khắc đầu chạm sàn. Nó nằm ở khoảnh khắc ai đó ký giấy cho một người 75 tuổi bước lên sàn đấu không có giấy phép, không có bác sĩ, và không có ai chịu trách nhiệm nếu ông ấy không đứng dậy. Câu hỏi tôi để lại: nếu khoản bồi thường không được trả đủ, hồ sơ sẽ mở lại — và khi ấy, điều gì sẽ buộc các chương trình độc lập phải thay đổi? Câu trả lời không đến từ phòng xử án. Nó đến từ việc liệu có ai đó chịu đứng ra đòi một tấm giấy phép và một bác sĩ túc trực trước khi đèn sân bật lên.