Trần Thị Kim Thanh, 10 lần cứu thua và phút 109: tuyển nữ Việt Nam thua Trung Quốc 0-1

Phút 109, tôi đứng dậy khỏi ghế. Không phải để reo. Bàn tay tôi tự đặt lên đầu gối và bóp chặt, cái phản xạ mà mười năm theo dõi bóng đá nữ vẫn chưa gột rửa được. Vương Sương nhận bóng ở rìa vòng cấm, xoay người một nhịp, và đường bóng đi chéo xuống góc thấp bên phải. Trần Thị Kim Thanh đổ người. Lần này bóng đi qua tay cô.

Một trăm linh tám phút trước đó, bóng không đi qua tay cô. Không một lần.

Tôi nhớ dai hơn cả bàn thua là một pha bóng ở phút 68. Một quả treo bổng từ cánh trái, không khí trong vòng cấm đặc lại, và Kim Thanh bật lên giữa hai cái bóng áo đỏ cao hơn cô ít nhất một cái đầu. Cô đấm bóng ra xa. Âm thanh da bóng chạm găng tay vang lên qua loa tivi khô khốc, ngắn, như tiếng một cánh cửa bị đóng sập lại trước mặt ai đó.

Đêm ấy, người gác đền của tuyển nữ Việt Nam làm việc đó mười lần. Mười lần cô đứng dậy sau khi ngã xuống. Mười lần cả một khán đài nín thở rồi thở ra.

Trận đấu kết thúc 0-1. Nếu chỉ ghi lại như thế, chúng ta đã ném đi gần như toàn bộ câu chuyện.

Hai mươi mốt bậc thang và một thói quen cũ

Trung Quốc đứng thứ 16 trên bảng xếp hạng FIFA. Việt Nam đứng thứ 37. Khoảng cách hai mươi mốt bậc ấy, trong bóng đá nữ châu Á, không được đo bằng thứ hạng mà bằng số bàn thua trung bình mỗi lần hai đội gặp nhau.

Đây là một trận knock-out. Không có lượt về, không có cơ hội sửa sai. Đối thủ là đội bóng từng ghi 11 bàn chỉ trong vòng bảng của một kỳ đại hội thể thao châu Á, đá ở cái đẳng cấp mà các đội Đông Nam Á thường chỉ dám mơ tới việc giữ tỷ số trong hiệp một. Trước giờ bóng lăn, thứ duy nhất người hâm mộ Việt Nam dám hy vọng là một trận thua không quá đau.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi ở cấp đội tuyển nữ suốt nhiều năm, có một mẫu hình lặp lại đáng buồn: mỗi khi Việt Nam gặp một đội thuộc nhóm đầu châu lục, hiệp một thường kết thúc trong tình trạng co cụm, hiệp hai là chuỗi phút cầu nguyện, và đến khoảng phút 70 thì hàng thủ bắt đầu vỡ theo từng nhịp. Chuỗi thua trước các đội hàng đầu châu Á chưa từng bị cắt đứt. Nó kéo dài qua nhiều thế hệ cầu thủ, qua nhiều đời huấn luyện viên, và trở thành một loại ký ức tập thể mà người hâm mộ học cách chấp nhận trước khi bóng lăn.

Mai Đức Chung gắn bó với đội tuyển nữ Việt Nam nhiều năm. Ông thuộc tuýp huấn luyện viên tin vào tổ chức hơn là phép màu, tin vào việc xếp đúng người vào đúng khoảng trống hơn là chờ một khoảnh khắc lóe sáng của cá nhân. Với một đội hình thấp bé hơn đối thủ về gần như mọi thông số thể chất, đó không phải một lựa chọn. Đó là con đường duy nhất còn lại.

Và trận đấu này, trong 108 phút đầu tiên, đã đi ngược lại thói quen cũ.

Cách một hàng thủ làm nghẹt một cỗ máy tấn công

Thống kê trận đấu ghi nhận Trung Quốc tung ra 30 cú dứt điểm, trong đó 11 lần đi trúng khung thành, và Kim Thanh cứu thua 10 lần. Một bàn thắng được ghi. Tỷ lệ dứt điểm trúng đích của Trung Quốc dừng ở mức 36,7 phần trăm.

Đọc dãy số ấy theo cách thông thường, người ta thấy một trận đấu một chiều. Đọc chậm hơn, người ta thấy một thiết kế phòng ngự gần như hoàn hảo.

Ba mươi cú sút mà chỉ mười một lần trúng đích là một tín hiệu chiến thuật, không phải tín hiệu may mắn. Nó có nghĩa là phần lớn những pha dứt điểm của Trung Quốc được thực hiện trong tư thế bị can thiệp: từ ngoài vòng cấm, trong thế quay lưng, hoặc xuyên qua một rừng chân áo trắng. Khối phòng ngự của Việt Nam không cố giành bóng trước mặt đối thủ. Nó cố khiến đối thủ không có mặt phẳng để sút.

Chính Mai Đức Chung đã mô tả cơ chế ấy bằng lời của mình: đội bóng vây kín khu vực giữa sân với số đông, tranh chấp quyết liệt ở đó, và chấp nhận để đối phương đưa bóng ra biên. Đây là mô hình khối phòng ngự thấp, dày ở trung lộ và mỏng ở hành lang cánh. Một sơ đồ 4-5-1, hoặc 5-4-1 khi cần co lại, nơi bốn đến năm cầu thủ ở tuyến giữa không đuổi theo bóng mà giữ quan hệ khoảng cách với nhau.

Nguyên tắc ở đây rất đơn giản và cũng rất khó thực hiện: cho đối thủ đúng những gì họ không muốn. Một đội bóng kiểm soát bóng tốt luôn muốn đưa bóng vào trung lộ, nơi có những đường chọc khe và những pha phối hợp một chạm. Nếu bạn bịt kín trung lộ và chỉ chừa lại hai hành lang cánh, bạn đang ép họ chuyển sang phương án mà họ ít tin nhất. Và nếu hàng thủ của bạn đủ tập trung để hóa giải những quả treo bổng, phương án ấy sẽ biến thành một bãi lầy.

Mai Đức Chung nói thẳng điều đó: đối thủ chủ yếu chỉ còn biết tạt bổng. Ông kể rằng sang hiệp hai, Trung Quốc tung vào sân một tiền đạo cao lớn để tận dụng chiều cao, và kể cả cầu thủ ấy cũng không thể thống trị trên không.

Đây là chi tiết quan trọng nhất của trận đấu, và nó thường bị bỏ qua trong những bản tin chỉ ghi tỷ số.

Một đội bóng hàng đầu châu lục tung ra phương án B, rồi phương án C, và cả hai đều thất bại. Việc đưa một tiền đạo cao vào sân là dấu hiệu cho thấy Trung Quốc đã từ bỏ kế hoạch ban đầu, kế hoạch phối hợp bóng sệt và xuyên phá trung lộ. Nói cách khác, khối phòng ngự của Việt Nam đã thắng trong cuộc đấu trí đầu tiên.

Mười lần cứu thua của Kim Thanh, nhìn từ góc ấy, mang một ý nghĩa khác hẳn câu khen quen thuộc "thủ môn hôm nay bắt hay". Mười lần cứu thua nghĩa là mười lần khối phòng ngự đã làm đúng phần việc của nó cho đến bước cuối cùng, và mười lần người gác đền phải giải quyết phần việc mà hệ thống không thể giải quyết.

Có một loại kỹ năng thủ môn mà bảng thống kê không bao giờ nhìn thấy. Đó là khả năng chọn vị trí trước khi cú sút được thực hiện. Đó là những bước chân ngắn, việc dồn trọng tâm, và khả năng đọc hướng xoay người của đối thủ trong nửa giây. Một thủ môn cứu thua mười lần trong một trận không phải người có phản xạ nhanh nhất. Cô ấy là người đứng đúng chỗ nhiều nhất.

Và còn một thứ khác nữa mà tôi nhìn thấy. Suốt 120 phút, hàng thủ Việt Nam không mất cấu trúc. Đây là điểm khiến tôi chú ý hơn cả những pha cứu thua. Những đội bóng bị ép sân thường vỡ theo hình xoáy: một người mất vị trí, người bên cạnh phải bù, rồi cả khối xô lệch, rồi kẽ hở xuất hiện. Việt Nam gần như không để điều đó xảy ra. Đến phút 100, khoảng cách giữa hai trung vệ vẫn giữ nguyên như ở phút 10.

Đó là dấu hiệu của một nền tảng thể lực được chuẩn bị nghiêm túc, và của một khối phòng ngự được huấn luyện đến mức tự động.

Rồi phút 109 đến. Vương Sương, một trong những cầu thủ tấn công hay nhất châu Á, nhận bóng ở rìa vòng cấm. Cô xử lý một nhịp, và nhịp ấy đủ để tạo ra khoảng trống nửa mét. Bàn thắng đến từ đó. Không đến từ một sai lầm chiến thuật, không đến từ một khoảng trống lộ ra trong hệ thống. Nó đến từ một khoảnh khắc chất lượng cá nhân hiếm hoi, trong một trận đấu mà hệ thống đã vô hiệu hóa gần như mọi khoảnh khắc chất lượng cá nhân khác.

Sân cỏ không bao giờ nói dối, chỉ là chúng ta chưa đủ chậm rãi để nghe.

Trong 108 phút trước đó, hàng thủ Việt Nam đã buộc một trong những đội tuyển mạnh nhất châu lục phải đá theo cách mà họ không hề mong muốn. Đến phút 109, một cầu thủ đẳng cấp thế giới đã làm thứ mà chỉ cầu thủ đẳng cấp thế giới làm được.

Mười lần cứu thua và một cái tên bị viết sai

Đây là phần tôi ngần ngại viết nhất, và cũng là phần cần được viết nhất.

Bản tin đầu tiên về trận đấu này ghi tên người gác đền là "Kim Anh". Người đã cứu thua mười lần cho tuyển nữ Việt Nam trong đêm ấy tên là Trần Thị Kim Thanh. Cũng trong bản tin đó, phần thân bài nhắc tới "đội bóng của huấn luyện viên Hoàng Văn Phúc", trong khi toàn bộ những phát biểu chiến thuật được trích dẫn đều thuộc về Mai Đức Chung.

Hai lỗi. Trong một bài viết dài về một trận đấu mà tuyển nữ Việt Nam đã làm được điều chưa từng làm trong hơn một thập kỷ.

Tôi không viết điều này để trách một biên tập viên đang chạy deadline. Tôi viết vì nó đo được một thứ mà tỷ số không đo được. Một cầu thủ bỏ ra 120 phút, mười lần ngã người, mười lần đứng dậy, và tên cô ấy không được ghi đúng ở dòng đầu tiên.

Sân cỏ thì nhớ. Bảng tỷ số thì nhớ. Chỉ có giấy tờ của chúng ta là nhớ nhầm.

Và đây là mặt trái thứ hai của câu chuyện, mặt trái mà một trận thua 0-1 đầy dũng cảm rất dễ che khuất: chúng ta không có một con số nào về khả năng tấn công của Việt Nam trong trận này. Không số cú sút. Không số lần chạm bóng trong vòng cấm đối phương. Không một pha dứt điểm trúng đích nào được ghi lại đủ rõ để trích dẫn. Bản tin ca ngợi hàng thủ Việt Nam một cách chính xác, và im lặng về hàng công Việt Nam một cách tuyệt đối.

Một đội bóng có thể phòng ngự xuất sắc đến mức nào, và vẫn không thể thắng nếu không có một phương án tấn công nào đáng tin. Tỷ lệ cứu thua 90,9 phần trăm của Kim Thanh là một con số phi thường, và cũng là một con số không thể lặp lại. Không thủ môn nào duy trì được mức ấy qua nhiều trận liên tiếp. Quy luật hồi quy về trung bình sẽ tìm đến, và khi nó tìm đến, đội bóng sẽ cần một thứ gì đó khác ngoài thủ môn.

Chuỗi thua trước các đội hàng đầu châu Á chưa bị cắt đứt. Nó chỉ trở nên mỏng hơn, đau hơn, và đáng nhớ hơn.

Cảm giác nhẹ nhõm của một trận thua danh dự là một cảm giác thật. Nhưng nó cũng là một cảm giác ru ngủ. Nếu chúng ta tiếp tục kỷ niệm những trận thua 0-1 như những chiến thắng tinh thần, chúng ta sẽ tiếp tục có những trận thua 0-1, và tiếp tục gọi chúng bằng một cái tên đẹp đẽ hơn.

Vinh quang của kẻ thất bại là thứ ánh sáng mà chỉ người ở lại nhặt lên được.

Nhưng người ở lại không thể chỉ nhặt ánh sáng. Người ở lại còn phải học cách ghi bàn.

Điều đọng lại

Chúng ta không bao giờ chạm được trái bóng, nhưng trái bóng luôn chạm được chúng ta.

Trận đấu này sẽ được nhớ đến như một trong những đêm phòng ngự hay nhất của bóng đá nữ Việt Nam. Nó xứng đáng được nhớ như thế. Nhưng tôi muốn nó còn được nhớ đến vì một điều khác: lần tới chúng ta gặp Trung Quốc, hoặc Nhật Bản, hoặc Úc, liệu chúng ta có còn cần đến mười lần cứu thua nữa không?

Trên khán đài, tôi học cách đếm thời gian bằng hơi thở, thay vì phút giây. Đêm ấy tôi đếm được 109 nhịp trước khi buộc phải thở ra. Nhịp thứ 110 là tiếng còi kết thúc.

Người ta nhớ tên người ghi bàn, nhưng tôi nhớ cú chạy của người ấy trước đó mười giây. Và tôi cũng nhớ những cái tên không được viết đúng, những con số không được ghi lại, những cầu thủ đã đứng đó suốt 120 phút trong khi cả một nền bóng đá vẫn chưa học được cách gọi tên họ cho chính xác.