Những đường chuyền một không ai đếm: bóng chuyền nữ Việt Nam giữa mùa giải thường niên

Ván bốn, tỉ số 22-22. Khán đài nhà thi đấu ở Nha Trang kín đến mức ban tổ chức phải mở thêm một lối đi phụ, tiếng vỗ tay dội xuống sàn gỗ thành từng đợt ngắn rồi tắt. Tôi ngồi ở hàng ghế thứ ba khu vực báo chí và đếm: bốn người. Ba người trong số đó cúi xuống điện thoại, chỉ một phóng viên ảnh của báo địa phương thực sự giơ máy lên. Bảy năm trước, cũng tại thành phố này, trong một trận chung kết VTV Cup có tám đội tuyển quốc tế, tôi đếm được ba bài trên hai mươi tin sau bốn mươi tám giờ. Phép đếm gần như không đổi. Điều đổi là cách tôi đọc nó: câu hỏi không còn là có bao nhiêu người viết về trận đấu này, mà là họ đang nhìn vào đâu.

Mùa giải thường niên của bóng chuyền nữ Việt Nam có một nhịp điệu mà người xem truyền hình không cảm được. Giải vô địch quốc gia chia hai giai đoạn, ở giữa là một cửa sổ chuyển nhượng ngắn, hai bên là các đợt tập trung đội tuyển và những giải quốc tế chen vào lịch. Với một đội bóng, đó là chuỗi tuần lặp lại: ba ngày tập nặng, một ngày giảm tải, một trận, một ngày di chuyển. Với người hâm mộ, đó là nhịp đều đặn đáng theo dõi từng vòng, bởi chức vô địch hiếm khi được định đoạt bằng một trận hay, mà bằng việc đội nào không sụp trong tháng thứ ba. Tôi quen ngồi ở rìa nhà thi đấu ghi lại những thứ không lên bảng tỉ số: ai vào sân ở ván ba, ai đứng ngoài trong buổi khởi động, ai là người duy nhất không được vỗ vai sau một ván thua.

Khi mọi micro đều hướng về một phía, tôi chọn đứng vào khoảng trống.

Khoảng trống ấy không nằm ở khán đài. Khán đài đầy. Nó nằm ở chỗ khác: một trận kéo dài hai tiếng rưỡi, nhưng phần lớn nội dung về nó xuất hiện trong khoảng ba mươi phút sau tiếng còi cuối, và thường thu lại thành vài câu hỏi dành cho người ghi điểm nhiều nhất. Tôi từng đếm số câu hỏi trong một buổi họp báo sau trận bán kết: mười một câu, chín câu dành cho hai chủ công, hai câu cho huấn luyện viên, không câu nào cho libero, không câu nào cho người chuyền hai — những vị trí mà cái tên như Nguyễn Khánh Đang hay Đoàn Thị Lâm Oanh chỉ được nhắc tới khi họ mắc lỗi. Chính hai vị trí không được hỏi ấy là nơi trận đấu được quyết định.

Tôi theo dõi bóng chuyền nữ đủ lâu để biết thứ định đoạt một ván không phải cú đập mạnh nhất, mà là đường chuyền một. Trong bốn ván gần nhất của một trận tôi ngồi trọn vẹn, tôi ghi từng đường chuyền một theo ba mức: hoàn hảo (bóng tới đúng tầm setter, cách lưới chừng một mét), chấp nhận được (setter phải bước), và vỡ (bóng bật ra ngoài vạch ba mét). Ván một và ván hai, tỉ lệ hoàn hảo đủ để setter chạy bài nhanh. Sang ván ba, khi đối phương đổi hướng giao bóng sang khe giữa libero và chủ công nhận bóng, tỉ lệ ấy tụt và toàn bộ hình dạng pha tấn công thay đổi theo.

Khi bóng hoàn hảo, setter có ít nhất bốn cửa: bóng nhanh giữa, bóng cao biên trái, bóng sau lưng phó công, và bóng cho đối chuyền ở biên phải. Khi bóng lệch một mét, số cửa co còn hai. Khi bóng lệch hai mét, còn một. Với một đối chuyền như Trần Thị Thanh Thúy hay Nguyễn Thị Bích Tuyền, bóng cao ở biên phải không phải bất lợi tuyệt đối — họ đủ sức đánh xuyên băng chắn hai người, và đã làm điều đó nhiều lần. Nhưng nó biến một pha bốn cửa thành một pha một cửa, và biến băng chắn đối phương từ trạng thái phải đoán sang trạng thái biết trước. Trong bóng chuyền nữ, khoảng cách giữa một đội vô địch và một đội hạng tư không nằm ở sức đập, mà ở chỗ đường chuyền một của họ sụp chậm hơn bao lâu.

Điều đáng chú ý là cách các đội giao bóng. Giao bóng mạnh tạo ace, tạo highlight, tạo bài. Nhưng loại giao bóng hiệu quả nhất ở sân chơi nữ Đông Nam Á lại là loại không tạo ra gì trong bảng thống kê: cú giao ngắn vào khe giữa libero và chủ công nhận bóng, đủ thấp để buộc người nhận phải bước lên. Một libero bước lên là một libero không thể chuyền hoàn hảo. Tôi đếm được, trong một ván, sáu lần đối phương giao đúng vào khe ấy và bốn lần trong số đó kết thúc bằng bóng vỡ. Không lần nào trong số đó lên bảng điểm như một pha hay.

Rồi đến chuyện thay người. Kiểu thay hai người một lượt để hàng trước luôn có ba mũi tấn công đã thành tiêu chuẩn ở nhiều đội. Nó giải quyết bài toán điểm số ở hàng trước, nhưng cái giá thường bị bỏ qua: mỗi lần thay như vậy là một lần phó công rời sân, và hàng chắn giữa mất đi người đọc bóng nhanh nhất. Những đội có phó công tốt nhưng chuyền hai dự bị chênh lệch thường dùng chiêu này quá tay, và cái giá hiện ra ở ván năm, khi băng chắn giữa hở ra đúng khe mà đối phương đã chờ từ đầu.

Băng chắn là nơi tôi thấy rõ nhất sự khác biệt giữa một đội được huấn luyện kỹ và một đội chỉ có người đập giỏi. Băng chắn đọc bóng di chuyển theo setter, giữ được biên và luôn có một người bám khe. Băng chắn cam kết lao theo phó công, rồi trả giá bằng một khoảng trống rộng ở biên phải. Ở cấp quốc gia, phần lớn điểm rơi vào khe ấy, không rơi vào tay chắn trực diện.

Còn khối lượng vận động. Một đối chuyền ở giải quốc gia thường thực hiện trên ba mươi pha tấn công trong một trận năm ván, chưa tính những lần nhảy chắn và nhảy giả. Đến ván bốn, độ cao tiếp xúc bóng của họ giảm, và thứ giảm đầu tiên không phải lực mà là góc đánh. Một cú đánh mất góc là một cú đánh rơi vào đúng vị trí mà hậu vệ đã đứng chờ từ trước.

Hệ thống challenge bằng video được đưa vào để giảm tranh cãi. Ở những giải tôi theo dõi, nó làm được điều ngược lại: tranh cãi không biến mất, nó chuyển từ sân sang phòng xem lại. Trước đây người ta cãi nhau về việc trọng tài có nhìn thấy bóng chạm tay chắn hay không. Bây giờ người ta cãi nhau về việc camera đặt ở góc nào, về khung hình thứ mấy, về việc bóng đã chạm ăng-ten trước hay sau khi rơi xuống sàn. Một pha chạm tay chắn kéo dài khoảng hai phần trăm giây, và chúng ta đang phán xét nó bằng một chuỗi hình ảnh hai mươi lăm khung mỗi giây. Trọng tài không còn là người quyết định; trọng tài là người đọc kết quả của một thiết bị, và cái thiết bị ấy cũng có vùng xám của riêng nó. Sau mười bốn năm nhìn các quyết định được sửa đi sửa lại, tôi vẫn giữ nguyên kết luận cũ: công nghệ không làm trận đấu công bằng hơn, nó chỉ làm cho sự bất công có hình ảnh minh họa rõ hơn.

Chuyển nhượng cũng vậy, nhưng theo một cách khác. Mỗi thương vụ chuyển nhượng đều là một cuộc chia ly được ký bằng mực. Các đội lớn mua tên tuổi, và tên tuổi bán được vé. Nhưng nhìn vào những đội đứng đầu sau giai đoạn một, thứ họ có không phải là người ghi nhiều điểm nhất, mà là người chuyền một ổn định nhất và một libero biết đứng đúng chỗ. Những người đó gần như không bao giờ xuất hiện trong tin chuyển nhượng. Họ được đào tạo ở những đội nhỏ, nơi ngân sách không đủ để mua, và cái họ bán cho đội lớn không phải một bản hợp đồng đắt, mà là một kỹ năng mất sáu năm để hình thành.

Đó là lý do tôi không tin vào cách đọc bảng xếp hạng theo huy chương. Một đội có thể thắng một giải quốc tế nhờ một tuần đỉnh cao của một cá nhân, nhưng không thể đi hết một mùa giải thường niên mà không có hệ thống nhận bóng. Mùa giải thường niên không thưởng cho khoảnh khắc; nó thưởng cho sự lặp lại.

Tôi không chỉ kể trận đấu; tôi kể về những con người bị xếp sau bảng tỉ số.

Trên khán đài Nha Trang hôm ấy, ở hàng ghế thứ năm, có một nhóm nữ sinh mặc áo đồng phục của một câu lạc bộ trẻ, mang theo một cuốn sổ nhỏ và ghi chép sau mỗi pha bóng. Tôi không biết các em ghi gì. Nhưng nếu trong số đó có người, bảy năm nữa, ngồi vào hàng ghế báo chí thứ ba và đếm được nhiều hơn bốn người, thì phép đếm của tôi mới thực sự có nghĩa. Còn nếu không, bóng chuyền nữ Việt Nam sẽ vẫn là môn thể thao có khán đài đầy nhất và tủ hồ sơ mỏng nhất trong cùng một buổi tối — và ai trong chúng ta sẽ là người giải thích điều đó với thế hệ cầu thủ đang tập lúc sáu giờ sáng?