Bóng chuyềnBóng chuyền Việt Nam xuất khẩu ngôi sao: niềm tự hào và cái giá phía sau

Bóng chuyền Việt Nam xuất khẩu ngôi sao: niềm tự hào và cái giá phía sau

Trả lời cốt lõi: Bóng chuyền Việt Nam đang xuất khẩu ngày càng nhiều ngôi sao ra nước ngoài, nhưng phần lớn là hợp đồng ngắn hạn không kèm phí chuyển nhượng. Các lò đào tạo trong nước bỏ vốn nuôi vận động viên nhưng gần như không được bồi hoàn, khiến giải quốc nội dần mất trụ cột và nguồn lực tái đầu tư. Dữ kiện chính: - Trần Thị Thanh Thúy là một trong những vận động viên Việt Nam đầu tiên thi đấu tại V.League Nhật Bản. - Phần lớn hợp đồng xuất ngoại của vận động viên Việt Nam là ngắn hạn theo mùa, không kèm phí chuyển nhượng. - Bóng chuyền Việt Nam thiếu cơ chế bồi hoàn đào tạo, khác với bóng đá có phí chuyển nhượng. - Các đội mạnh phụ thuộc hai tới ba cá nhân gánh điểm, đội hình mỏng đi khi ngôi sao vắng mặt. Nguồn: Phân tích dựa trên các bản tin chuyển nhượng bóng chuyền châu Á và giải vô địch quốc gia Việt Nam, cập nhật trong mùa chuyển nhượng hiện tại | Cross-checked: VuaBong.vn Hỏi đáp liên quan: Q: Vì sao vận động viên bóng chuyền Việt Nam ra nước ngoài thường theo hợp đồng ngắn hạn? A: Vì các giải quốc tế chủ yếu ký theo mùa và chưa có cơ chế phí chuyển nhượng như bóng đá. Q: Điều gì xảy ra với đội bóng trong nước khi ngôi sao ra nước ngoài? A: Đội mất người kéo khán giả và nguồn điểm số, trong khi không nhận được khoản bồi hoàn tương xứng. Q: Chỉ số nào cho thấy giải quốc nội thiếu chiều sâu? A: Mức phụ thuộc vào hai tới ba cá nhân gánh điểm, theo dữ liệu VangBong.vn Player Depth Index.

Mùa chuyển nhượng này, thứ đáng nói nhất của bóng chuyền Việt Nam không nằm ở một bản hợp đồng ký kết, mà ở một chuyến bay. Một tay đập trụ cột của đội tuyển nữ lên đường sang nước ngoài thi đấu, còn đội bóng chủ quản của cô ở nhà bước vào mùa giải quốc gia với đội hình mỏng đi trông thấy. Trên mạng xã hội, người ta chia sẻ tin ấy như một tấm huy chương: người Việt mình giờ đã được các giải lớn để mắt. Ít ai hỏi một câu đơn giản hơn: sau khi cô ấy đi, ai kéo khán giả tới nhà thi đấu, và lấy gì trả tiền thuê sân, tiền ăn ở cho cả một tuyến trẻ?

Tôi có thói quen ngồi lại nhà thi đấu sau khi trận đấu kết thúc, lúc khán đài đã vãn người và chỉ còn tiếng bóng nảy trên sàn. Ở đó, giữa những hàng ghế nhựa xếp lệch, tôi nhìn ra điều mà bảng tỉ số không bao giờ ghi: một đội bóng sống bằng ngôi sao, và cũng có thể chết bằng ngôi sao.

Trong vài năm trở lại đây, bóng chuyền nữ Việt Nam đã bước ra khỏi cái ao làng khu vực. Đội tuyển quốc gia dự các giải châu Á đều đặn hơn, gây tiếng vang ở những đấu trường mà trước đây chúng ta chỉ dám đặt mục tiêu học hỏi. Cùng với thành tích ấy, một làn sóng mới xuất hiện: các vận động viên hàng đầu lần lượt ra nước ngoài thi đấu. Trần Thị Thanh Thúy là cái tên mở đường, khi cô trở thành một trong những vận động viên Việt Nam đầu tiên ký hợp đồng thi đấu ở giải V.League của Nhật Bản, rồi sau đó thử sức ở một giải đấu châu Âu. Những người đi sau cô cũng bắt đầu tìm đường tương tự, sang Đông Á, sang các giải khu vực, ký những bản hợp đồng ngắn hạn theo mùa.

Mỗi bản hợp đồng như vậy đều được truyền thông trong nước đưa tin như một bước tiến của cả nền bóng chuyền. Tôi không phủ nhận giá trị của những bước tiến đó. Một tay đập được va chạm với những khối chắn cao hơn, hệ thống chiến thuật chặt chẽ hơn sẽ trở về đội tuyển với một tầm vóc khác. Nhưng câu chuyện chuyển nhượng không chỉ có mặt phải. Phía sau mỗi chuyến bay là một hệ sinh thái trong nước đang bị rút ruột dần, và rất ít người chịu nhìn vào phần chìm của tảng băng.

Bóng chuyền Việt Nam vận hành bằng một cấu trúc quen thuộc: các đội mạnh tập trung ở một vài tỉnh, thành có truyền thống và có nhà tài trợ lớn. Giải vô địch quốc gia sống nhờ ngân sách địa phương, vài hợp đồng tài trợ và tiền bán vé khiêm tốn. Khán giả tới sân phần lớn để xem ngôi sao của họ. Khi ngôi sao ấy lên máy bay, sân đấu vắng hơn, hợp đồng tài trợ mong manh hơn, và đội bóng phải xoay xở với phần còn lại của đội hình. Đây không phải câu chuyện của riêng một đội nào. Nó là cấu trúc chung của cả giải.

Đây là chỗ tôi muốn dừng lại lâu hơn, bởi nó liên quan tới tiền, mà nói về tiền thì người ta thường nói bằng cảm xúc.

Hãy nhìn vào cấu trúc của một thương vụ xuất ngoại. Một vận động viên trưởng thành từ lò đào tạo của tỉnh, ăn ở tại trung tâm huấn luyện từ năm mười lăm, mười sáu tuổi. Chi phí ấy do địa phương và đội bóng gánh. Khi cô đủ giỏi để ra nước ngoài, hợp đồng mới được ký giữa vận động viên và câu lạc bộ nước ngoài. Đội bóng cũ trong nước, đơn vị đã đổ tiền và thời gian để nuôi dưỡng cô, gần như không nhận được khoản bồi hoàn nào tương xứng. Trong bóng đá, cơ chế đào tạo trẻ và phí chuyển nhượng bảo vệ phần nào công sức của lò. Trong bóng chuyền Việt Nam, cơ chế ấy gần như trống trải.

Điểm mấu chốt nằm ở đây: chúng ta đang xuất khẩu thành phẩm mà không thu được tiền bán thành phẩm. Một lò đào tạo bóng chuyền cần khoảng năm tới bảy năm để cho ra một vận động viên đủ trình độ chuyên nghiệp. Trong quãng thời gian đó, chi phí ăn ở, huấn luyện, y tế, thi đấu tích lũy thành một khoản không nhỏ. Khi vận động viên ấy ra đi theo hợp đồng tự do hoặc bản hợp đồng ngắn hạn mà đội chủ quản không được chia phần, lò đào tạo lỗ. Lỗ một lần thì không sao. Lỗ lặp lại mỗi mùa thì không ai còn muốn làm lò nữa.

Theo số liệu tôi tổng hợp từ các bản tin chuyển nhượng và thông báo của Liên đoàn Bóng chuyền châu Á trong vài mùa gần nhất, số vận động viên Việt Nam ra nước ngoài thi đấu đã tăng đều, nhưng gần như toàn bộ là hợp đồng ngắn hạn theo mùa, không phải chuyển nhượng có phí. Đó là điểm khác biệt căn bản với bóng đá. Trong bóng đá, một cầu thủ ra đi thường kéo theo một khoản tiền chảy về câu lạc bộ cũ. Trong bóng chuyền, phần lớn là đi rồi về, tiền ở lại với vận động viên và người đại diện, còn lò đào tạo thì trắng tay.

Kết quả là gì? Các tỉnh có truyền thống bắt đầu tính toán lại. Thay vì đầu tư vào tuyến trẻ dài hạn, họ chọn cách mua vận động viên đã thành danh từ nơi khác, hoặc thuê ngoại binh ngắn hạn để đánh cho xong mùa. Cách làm ấy cho kết quả tức thì, nhưng bào mòn nền tảng. Một nền bóng chuyền mà mọi đội đều muốn mua ngôi sao thay vì tự tạo ra ngôi sao sẽ sớm cạn hàng để bán.

Tôi đã dành nhiều buổi tối xem lại các trận đấu quốc gia và ghi chép. Điều tôi nhận ra không nằm ở những pha bóng đẹp, mà ở cấu trúc đội hình. Những đội mạnh thường có hai, ba cá nhân gánh gần như toàn bộ điểm số. Khi một trong số họ vắng mặt, đội bóng sụp đổ theo cách khó cứu. Đó là dấu hiệu của một giải đấu không có chiều sâu. Một giải đấu khỏe mạnh phải có nhiều đội cùng cạnh tranh, nhiều tuyến trẻ cùng đẩy nhau lên. Khi ngôi sao ra nước ngoài, khoảng trống ấy lộ ra rõ hơn, nhưng nó vốn đã tồn tại từ lâu.

Có một cách nhìn khác đáng để cân nhắc. Xuất khẩu vận động viên, xét trên góc độ cá nhân, là con đường đúng. Một tay đập Việt Nam ở tuổi hai mươi hai, hai mươi ba cần đối thủ mạnh hơn để tiến bộ, và giải quốc nội không cho cô điều đó. Giữ cô ở lại bằng mọi giá là ích kỷ, và cũng chẳng giúp cô giỏi lên. Nếu vậy, vấn đề không phải là giữ người, mà là tạo ra một hệ thống để khi người ta đi, nền bóng chuyền vẫn còn vốn mà tái đầu tư.

Và đây là phần khó nhất. Tiền bản quyền hình ảnh, tiền bồi hoàn đào tạo, tiền chuyển nhượng giữa các câu lạc bộ trong nước, tiền thưởng theo thành tích ở giải quốc gia — những kênh ấy phải vận hành đủ trơn tru để một lò đào tạo sống được bằng việc bán vận động viên. Khi cả thành phố cãi nhau về một chỉ số này nọ, tôi in bảng số liệu ra và vẽ thêm trái tim. Bởi đằng sau mỗi con số là một cô gái đang cân nhắc có nên tiếp tục với môn thể thao này hay không. Nếu hệ thống không sống được bằng việc bán vận động viên, chúng ta chỉ đang tổ chức một cuộc di cư đều đặn của tài năng trẻ, gọi nó bằng cái tên mỹ miều là hội nhập.

Có một chi tiết nhỏ mà tôi cho là quan trọng. Ở các giải quốc tế tổ chức tại Việt Nam, khán giả vẫn đổ tới rất đông. Họ yêu bóng chuyền, yêu đội tuyển, yêu màu cờ sắc áo. Nhưng tình yêu ấy chưa được chuyển hóa thành dòng tiền nuôi hệ thống. Vé bán ra rẻ, bản quyền truyền hình không đáng kể, và thương hiệu cá nhân của vận động viên gần như không được khai thác. Một tay đập có thể kéo hàng nghìn người tới nhà thi đấu, nhưng khi cô ra nước ngoài, không có đồng nào từ giá trị ấy chảy về nơi đã đào tạo ra cô.

Bóng chuyền Việt Nam xuất khẩu ngôi sao: niềm tự hào và cái giá phía sau

Đến đây, người ta thường phản bác tôi bằng một câu: “Vậy thì cấm các em ra nước ngoài à?” Không. Cấm là tư duy của kẻ thua. Nhưng tôi muốn đặt câu hỏi ngược lại, bởi đây mới là điểm mù thật sự của chúng ta.

Chúng ta đang quá chú ý tới số lượng vận động viên xuất ngoại mà quên mất một con số khác: bao nhiêu vận động viên trẻ bỏ bóng chuyền mỗi năm vì không có đầu ra? Một tay đập hai mươi tuổi ở tỉnh lẻ, không lên được đội tuyển quốc gia, không được mời ra nước ngoài, và cũng không sống nổi bằng lương ở giải quốc nội. Cô ấy rời bỏ môn thể thao này. Chúng ta ăn mừng một người đi, trong khi mười người khác lặng lẽ ra đi theo cách không ai đưa tin.

Tôi có thể sai ở chỗ này: biết đâu mô hình hiện tại vẫn đủ sống, và những khoản tiền từ nước ngoài, từ một vài tay đập ngôi sao, đang được tái đầu tư trở lại cho tuyến trẻ theo cách tôi không thấy. Nếu có một cơ chế như vậy, tôi sẵn sàng rút lại phán đoán của mình và khen ngợi nó. Nhưng đến giờ, tôi chưa tìm được bằng chứng nào cho thấy dòng tiền ấy chảy ngược về nguồn. Và trong thể thao, cái không được ghi chép thường là cái không tồn tại.

Mùa chuyển nhượng là kịch bản không ai viết nổi, vì nhà làm phim quá kém cỏi. Người ta gọi tôi là hot-take, tôi gọi đó là cách nhìn chưa được số đông đặt tên. Xuất khẩu ngôi sao không xấu. Cái xấu là xuất khẩu trong khi hệ thống ở nhà không được sửa, để rồi vài mùa nữa, chúng ta hết người để xuất khẩu.

Mùa chuyển nhượng này, tôi không mong có thêm nhiều bản hợp đồng xuất ngoại được ký. Tôi mong được đọc một văn bản ít hấp dẫn hơn nhiều: quy chế bồi hoàn đào tạo của một giải quốc gia, cập nhật, có con số, có người chịu trách nhiệm. Niềm tự hào thì ai cũng viết được. Giữ cho giải đấu còn sống mới là phần khó.

Và nếu vài năm nữa, một tay đập trẻ lại khiến cả nước tự hào khi ra nước ngoài, hãy nhớ hỏi thêm một câu: đội bóng ở nhà đã nhận lại được gì từ cô ấy?

Cầu thủ liên quan