Khi dữ liệu bơi lội trống rỗng: Nhà phân tích có nên bịa ra một câu chuyện?

Bảng dữ liệu trước mặt tôi trống rỗng theo một cách không thể cứu vãn. Không phải trống một ô, mà trống toàn bộ. Không tên vận động viên, không nhịp quạt tay, không thời gian từng 50 mét, không lịch sử đối đầu, không phán quyết doping, không hồ sơ chấn thương. Mọi dòng trong khung phân tích đều lặp lại năm chữ N/A - insufficient information. Một bài phân tích bơi lội được giao xuống bàn, nhưng nguồn của nó là con số không. Trong các phòng phân tích thể thao, đây là lúc dễ bịa chuyện nhất. Vì bài viết vẫn phải lên trang, trang vẫn phải có view, và người đọc vẫn chờ một cái tên để bàn tán. Nếu không cẩn thận, tôi có thể chọn một kình ngư bất kỳ, gắn lên người họ một màn trình diễn không có thật, rồi phủ lên đó một lớp chỉ số. Bài báo sẽ trơn tru, không ai kiểm chứng, và tôi sẽ có thêm một tác phẩm mới. Nhưng một người đã sống qua cú sốc Hàng Đẫy, một người từng mất 12 triệu đồng vì tin vào mô hình thiếu biến số phi định lượng, sẽ không làm điều đó. Không dữ liệu là không dữ liệu. Tôi thường hướng dẫn cộng sự của mình như thế này: một bài phân tích chỉ bắt đầu sau khi giai đoạn Một, giai đoạn giải mã văn bản, trả về ít nhất ba đầu ra. Đầu ra thứ nhất là sự kiện cốt lõi: sự kiện này là gì, diễn ra ở đâu, vào lúc nào. Đầu ra thứ hai là quan điểm chủ đạo của tác giả gốc: bài viết muốn thuyết phục người đọc điều gì. Đầu ra thứ ba là chuỗi thông tin được đối chiếu: những con số, tên người, mốc thời gian nào có thể kiểm chứng bằng ba nguồn độc lập. Cả ba đầu ra đều trống. Khi đầu vào chưa tồn tại, mọi phân tích hạ nguồn đều là tưởng tượng. Một mô hình dựa trên tưởng tượng không đáng tin hơn một lời đồn trên khán đài. Khung phân tích kỹ thuật của tôi có chín mảng. Mảng thứ nhất là kỹ thuật: cú xuất phát, bơi dưới nước, quạt tay, đạp chân, bơi bề mặt, phối hợp. Mảng này cần một kiểu bơi hoặc một cuộc đua cụ thể để bám vào. Giai đoạn Một không cung cấp kiểu bơi nào. Tôi không thể nói về hiệu suất chuyển hóa vòng quay thành tốc độ khi không có số vòng quay. Tôi không thể đánh giá kỹ thuật bơi ếch khi không ai nói đó là bơi ếch. Mảng thứ hai là thành tích: thành tích so với kỷ lục thế giới, thứ hạng mọi thời đại, thứ hạng mùa giải. Không có thành tích thì không có gì để xếp hạng. Khoảng cách với kỷ lục thế giới có thể là 0,01 giây hoặc 10 giây; tôi không có căn cứ để đoán. Mảng thứ ba là hệ thống thi đấu: giải này là giải gì, có vai trò tuyển chọn không, lịch thi đấu có chồng chéo không. Không có tên giải, không có vòng loại, không có quy chế; mọi thứ đều là dấu hỏi. Bốn mảng tiếp theo cũng trống không kém. Mảng thế giới bơi lội cần biết quốc gia, hệ thống đào tạo, đội tuyển quốc gia, trường phái kỹ thuật. Chúng tôi cần một bản đồ thế lực: ai đang thống trị, ai đang nổi lên, ai sắp bước qua đỉnh cao sự nghiệp. Giai đoạn Một không cho tôi tên một quốc gia. Mảng pháp lý và phòng chống doping cần kiểm tra tình trạng tuân thủ quy định của vận động viên, các án phạt, hồ sơ xét nghiệm. Không có dữ liệu thì tôi không thể mô phỏng tình huống tích cực hay tiêu cực. Mảng sự nghiệp vận động viên cần tuổi, huấn luyện viên, mô hình tập luyện, tiền sử chấn thương, tâm lý thi đấu. Không có hồ sơ thì không thể xây đường cong sự nghiệp. Mảng rủi ro tổng hợp cần ít nhất một rủi ro có thật để đánh giá mức độ ảnh hưởng. Với đầu vào trống, tôi không có ma trận rủi ro, không có xác suất, không có tác động, không có biện pháp giảm thiểu. Để không biến bài viết thành một bản kê khai nhàm chán, tôi cố tách một tín hiệu từ sự trống rỗng. Tín hiệu đó là ranh giới nghề nghiệp. Trong một kỳ chuyển nhượng hoặc một mùa giải nước rút, tiếng ồn tin đồn luôn át tín hiệu thật. Một nhà phân tích có thể bị ép phải lên tiếng về một vụ chuyển nhượng chưa có hợp đồng, hoặc một cuộc đua chưa có bảng thành tích. Người viết giỏi không phải người luôn nói; người viết giỏi là người biết nói không đủ dữ liệu trong một thị trường mà ai cũng đang hét lên một cái tên. Tôi đã theo dõi bơi lội qua nhiều chu kỳ và tôi nhận ra: số đông không bao giờ trừng phạt người đoán sai bằng cách im lặng; số đông trừng phạt người đoán sai bằng cách trở nên quá tự tin. Khi bạn in một dự đoán không có cơ sở, bạn đang ghi nợ một món nợ với sự thật. Lãi suất của món nợ đó không hiện ra trong một sớm một chiều, nhưng nó sẽ xuất hiện đúng lúc bạn cần danh tiếng nhất. Tôi nhìn lại bài tập này bằng câu ký hiệu của chính phòng phân tích: Mỗi trận đấu gửi một tín hiệu. Người phân tích không giải mã, mà chịu nghe. Khi trận đấu chưa diễn ra, khi khung dữ liệu trống và bộ giải mã không có đầu vào, tín hiệu duy nhất là sự im lặng. Tôi không giải mã sự im lặng; tôi chịu đứng bên ngoài vòng quan sát. Một bài phân tích không có kết luận vẫn có thể hữu ích nếu nó nói rõ tại sao không có kết luận. Độc giả thông minh sẽ hiểu rằng một nhà phân tích từ chối đưa ra số liệu còn đáng tin hơn một nhà phân tích dùng số liệu tưởng tượng để làm đẹp lòng thuật toán. Cách đây vài năm, tôi từng để cảm xúc lấn át mô hình và kết quả là một khoản lỗ 12 triệu đồng trong một kèo xiên. Tôi đã rút ra bài học: Tôi xóa cảm xúc khỏi mô hình và mô hình đòi tôi một lời giải thích. Bây giờ, tôi làm điều ngược lại. Tôi xóa một biến số tên là không có dữ liệu khỏi mô hình, và mô hình cũng đòi tôi một lời giải thích. Lời giải thích duy nhất có thể chấp nhận là: không thông tin, không phân tích, không dự đoán. Đó không phải sự hèn nhát. Đó là kỷ luật. Nếu độc giả cảm thấy bài viết này quá trống, xin hãy giữ cảm giác đó. Bởi vì một bản phân tích bơi lội có chất lượng phải nhìn giống một cuộc đua thật: có người bơi, có đồng hồ, có điểm chạm đích. Nó không nhìn giống một trang giấy có 87 dòng chữ N/A. Khi một bài phân tích trống, điều đúng đắn nhất là công bố sự trống đó, thay vì tô vẽ thêm màu sắc. Nghĩa vụ của nhà phân tích không phải nói đúng. Mà nói đúng điều dữ liệu muốn nói. Và khi dữ liệu không nói, nhà phân tích phải biết lắng nghe sự im lặng đó. Tương lai của báo chí thể thao Việt Nam không nằm ở việc sản xuất thêm những bài phân tích rỗng tuếch đúng deadline. Nó nằm ở việc một phóng viên dám đặt dấu hỏi lên bàn biên tập khi nguồn tin không có. Nó nằm ở việc một nhà phân tích dám viết câu tôi không thể kết luận trong trường hợp này trên một trang web vốn không thích câu trả lời dài dòng. Công chúng sẽ không sụp đổ khi thấy một bài báo không có dự đoán. Công chúng chỉ sụp đổ khi họ phát hiện ra mình đang đọc một thứ trông giống phân tích nhưng thực chất là hư cấu. Và tôi, Ngô Khoa, không muốn trở thành người viết hư cấu mặc áo số liệu. Vậy nên bài viết này kết thúc không phải bằng một dự đoán, mà bằng một câu hỏi để ngỏ: Nếu nguồn trống, số liệu trống, tên tuổi trống, chúng ta có dũng cảm để không bịa ra một câu chuyện không? Tôi chọn không bịa. Mô hình của tôi, với tất cả các ô N/A, xứng đáng được đối xử như một mô hình thật: nó không phải thứ để tô vẽ, mà là thứ để kiểm chứng. Trong lúc chờ dữ liệu, tôi ngồi trước màn hình và chịu nghe sự im lặng. Sự im lặng cũng gửi một tín hiệu. Và tín hiệu đó đang nói: đừng gán cho nó một giọng nói giả tạo.