Một trọng tài chết trong ván đấu có kịch bản: Lỗ hổng quản trị của lucha libre Mexico

Khoảnh khắc kéo dài chưa đầy hai giây. Trong một nhà thi đấu nhỏ ở Mineral de la Reforma, bang Hidalgo, Mexico, một người đàn ông mặc áo trọng tài bị nhấc bổng khỏi mặt sàn rồi đưa xuống theo phương thẳng đứng. Đầu và cổ ông va vào tấm bạt. Ông không gượng dậy. Hàng ghế đầu im lặng trong vài giây — kiểu im lặng mà khán giả lucha libre quen dùng để chờ một pha biểu diễn đẹp kết thúc. Nhưng lần này, sự im lặng kéo dài quá lâu. Người đàn ông đó là Gerardo Germán Pineda, được biết đến với nghệ danh El Búho — "Con Cú". Ông là trọng tài. Ông đã chết. Người thực hiện động tác là một đô vật có nghệ danh Hijo de Fishman. Động tác ấy gọi là martinete, một biến thể của đòn piledriver, nơi người nhận bị đưa thẳng xuống bằng đầu và cổ. Nó là một pha diễn được dàn dựng, không phải một cú đánh trong một cuộc thi. Buổi diễn do El Patrón Espectáculos tổ chức. Đó là lý do câu chuyện này không thể được đọc bằng ngôn ngữ của bảng xếp hạng, thành tích đối đầu hay tỷ lệ knock-out. Nó phải được đọc bằng ngôn ngữ của an toàn, trách nhiệm và quản trị. Và trong ngôn ngữ đó, đây là một vụ án, không phải một trận đấu. Cần nói thẳng một điều mà phần lớn báo thể thao đại chúng bỏ qua khi đưa tin về những sự việc như thế này: lucha libre là một bộ môn biểu diễn có kịch bản. Trong thuật ngữ của giới hành nghề, nó là "worked". Kết quả của mỗi trận đã được quyết định trước khi tiếng chuông đầu tiên vang lên. Không có bảng xếp hạng hạng cân, không có chỉ số phòng thủ takedown, không có thứ hạng tranh đai theo nghĩa cạnh tranh. Thắng và thua là công cụ kể chuyện, không phải kết quả của một cuộc so tài. Điều đó có nghĩa là toàn bộ khung phân tích quen thuộc — phong độ, lịch sử đối đầu, chiến thuật, thể lực — trở nên vô nghĩa ở đây. Nhưng có một khung khác thay thế, và nó quan trọng hơn nhiều: an toàn, trách nhiệm pháp lý, quản trị và rủi ro. Trong một bộ môn biểu diễn, rủi ro không đến từ đối thủ. Rủi ro đến từ chính người dàn dựng kịch bản. El Patrón Espectáculos là một đơn vị tổ chức độc lập, đứng cách xa CMLL và AAA — hai ông lớn của làng lucha libre Mexico, những đơn vị có hệ thống quản lý, quy trình y tế và danh sách đòn bị hạn chế. El Patrón Espectáculos thuộc tầng đáy của hệ sinh thái: những buổi diễn nhỏ, ngân sách mỏng, và một khoảng trống quản lý gần như hoàn toàn. Mexico có truyền thống lucha libre lâu đời và được tôn sùng như một phần bản sắc văn hóa. Nhưng bên dưới lớp áo nghi thức ấy là một thị trường lao động không hợp đồng, không bảo hiểm, và thường không có nhân viên y tế túc trực. Những người biểu diễn làm việc vì đam mê, vì tiền mặt ít ỏi, và vì một niềm tin rằng tai nạn là chuyện của người khác. Cho đến khi nó không còn là chuyện của người khác nữa. Martinete không phải một đòn bình thường. Trong thế giới đô vật chuyên nghiệp, có những động tác được xếp vào nhóm cấm hoặc hạn chế, và martinete nằm trong nhóm đó. Về mặt cơ học, nó dồn toàn bộ trọng lượng cơ thể người nhận xuống cột sống cổ theo trục dọc. Không có không gian để phân tán lực. Không có lớp đệm cơ nào đủ dày để hấp thụ cú va chạm nếu người nhận không biết cách siết cổ, giữ đầu và lăn theo quán tính. Những đô vật được đào tạo bài bản học cách nhận đòn này trong nhiều năm. Họ học thả lỏng cổ đúng thời điểm, đặt tay để chặn, để vai chạm trước. Đó là một kỹ năng — và là một kỹ năng sinh tử. El Búho không phải đô vật. Ông là trọng tài. Trong thực tế tiêu chuẩn của nghề, trọng tài đứng ngoài, đếm, phân xử, tách hai đô vật ra khi cần. Họ không phải người nhận đòn. Họ không được huấn luyện để nhận đòn. Cơ thể họ không được xây dựng cho việc đó. Vậy tại sao một trọng tài lại nhận một cú martinete? Đây là điểm mấu chốt, và câu trả lời chưa có. Có ba khả năng. Một: đó là một pha được dàn dựng nhưng thực hiện sai. Trong lucha libre, trọng tài đôi khi bị cuốn vào các tình huống vật lý như một phần của câu chuyện — bị xô ngã, bị đánh giả. Nhưng một martinete lên trọng tài là một pha cực đoan, và nếu nó nằm trong kịch bản, người dàn dựng đã đánh cược mạng người. Hai: đó là một hành động ngoài kịch bản — một khoảnh khắc mất kiểm soát, giận dữ, hoặc một pha stiff, thuật ngữ chỉ việc thực hiện đòn mạnh hơn dự kiến. Ba: đó là một tai nạn thuần túy trong một pha có ý đồ khác, khi người nhận trượt hoặc người thực hiện mất thăng bằng. Cả ba khả năng dẫn đến cùng một kết luận: có một thất bại trong quản trị an toàn. Không kịch bản nào biện minh cho việc một người không được huấn luyện lại ở vị trí nhận một đòn chết người. Đây là phần giải thích tại sao những chuyện như thế này tiếp tục xảy ra. Trong nhiều năm theo dõi các sự kiện võ thuật ở châu Á và châu Âu, tôi nhận ra một quy luật gần như không đổi: nơi nào tiền ít, nơi đó an toàn bị cắt trước tiên. Không phải vì người ta độc ác. Mà vì cắt an toàn không tạo ra hóa đơn ngay lập tức. Không thuê bác sĩ vòng ngoài tiết kiệm vài trăm đô. Không mua bảo hiểm tiết kiệm vài nghìn. Cắt một pha nguy hiểm khỏi kịch bản thì không tiết kiệm được gì cả, mà còn làm khán giả thất vọng. Đó là cấu trúc khuyến khích tồi tệ nhất có thể: chi phí an toàn là hữu hình và tức thì, còn lợi ích an toàn là vô hình và trì hoãn. Trong lucha libre độc lập Mexico, người biểu diễn thường làm việc không hợp đồng, không bảo hiểm, không quỹ hưu trí. Một chấn thương là một thảm họa tài chính cá nhân. Một cái chết là thảm họa cho tất cả mọi người — trừ hệ thống, vì hệ thống không tồn tại để chịu trách nhiệm. Và đây là điểm mấu chốt về mặt dữ liệu: tài liệu về vụ việc không cung cấp một con số tài chính nào. Không phí, không doanh thu, không cấu trúc trả lương. Sự trống rỗng đó không phải là thiếu sót của người đưa tin. Nó là bản chất của phân khúc này. Bạn không thể kiểm toán một thứ không được ghi chép. Sau sự việc, El Patrón Espectáculos đưa ra một tuyên bố. Trong đó có hai điểm đáng chú ý. Thứ nhất, họ thông báo sẽ hỗ trợ pháp lý cho Hijo de Fishman — đô vật đang bị điều tra. Thứ hai, họ kêu gọi sự im lặng và kiềm chế từ giới hành nghề, truyền thông và người hâm mộ trong thời gian điều tra, đồng thời đề nghị không lan truyền những phiên bản chưa được xác nhận. Tôi đọc văn bản này theo hai lớp. Lớp bề mặt: đây là hành vi của một đơn vị tổ chức có trách nhiệm. Họ đứng về phía người lao động của mình trong lúc khó khăn. Họ tôn trọng quy trình pháp lý. Họ chống lại tin giả. Lớp bên dưới: đây là một nước đi quản trị khủng hoảng kinh điển. Khi bạn cung cấp luật sư cho một người đang bị điều tra, bạn vừa bảo vệ người đó, vừa kiểm soát câu chuyện mà người đó kể. Khi bạn kêu gọi im lặng, bạn vừa bảo vệ quy trình, vừa làm chậm dòng chảy thông tin bất lợi. Và điều đáng chú ý nhất là điều không có trong tuyên bố: không đình chỉ đô vật. Không tạm dừng tổ chức sự kiện. Không quy trình y tế mới. Không danh sách đòn cấm. Không bảo hiểm. Sự im lặng về những điểm đó nói nhiều hơn phần được nói ra. Tôi không nói ban tổ chức cố tình che đậy. Tôi nói rằng phản ứng của họ được thiết kế để giảm thiểu rủi ro pháp lý và danh tiếng, và trong thiết kế đó, an toàn cấu trúc không phải là ưu tiên. Đây là nơi câu chuyện vượt ra khỏi thể thao. Trong một cuộc thi thực sự, rủi ro chấn thương được hiểu là một phần của trò chơi, và có những miễn trừ trách nhiệm tương ứng. Nhưng trong một bộ môn biểu diễn có kịch bản, logic đó đảo ngược. Nếu kết quả và hành động đã được định trước, thì rủi ro là do con người tạo ra một cách có chủ đích. Và khi rủi ro do con người tạo ra có chủ đích, trách nhiệm pháp lý trở nên rõ ràng hơn, không mờ hơn. Ở nhiều hệ thống pháp luật có một khái niệm gọi là nghĩa vụ chăm sóc — duty of care. Nếu bạn đưa một người vào một tình huống mà bạn có thể lường trước được tổn hại, bạn có nghĩa vụ pháp lý phải ngăn chặn tổn hại đó. Áp dụng vào đây: nếu ban tổ chức dàn dựng một pha martinete lên một trọng tài, họ đã vi phạm nghĩa vụ đó. Nếu họ không dàn dựng nhưng không ngăn chặn, họ cũng có thể đã vi phạm. Nếu họ không cung cấp nhân viên y tế túc trực, họ cũng có thể đã vi phạm. Cuộc điều tra hình sự hiện nhắm vào Hijo de Fishman với tư cách cá nhân. Nhưng theo logic pháp lý, trách nhiệm dân sự có thể mở rộng ra ban tổ chức. Gia đình El Búho được cho là đã liên hệ với đại diện pháp lý của họ. Đó là một dấu hiệu cần theo dõi. Và đây là một điểm thường bị hiểu sai trong các cuộc tranh luận công khai: khoảng cách giữa cố ý giết người và sơ suất gây chết người là rất lớn về mặt pháp lý, nhưng rất nhỏ về mặt hậu quả đối với một người đã chết. Dù tòa án kết luận thế nào, El Búho vẫn không trở lại. Và dù Hijo de Fishman có bị kết tội hay không, sự nghiệp của anh ta — một người biểu diễn ở tầng đáy của một ngành không có lưới an toàn — gần như chắc chắn đã kết thúc. Video về sự việc lan truyền trên mạng xã hội và trở thành tâm điểm của một làn sóng phẫn nộ quốc gia. Nhưng một video lan truyền không phải là một bản án. Nó là một bằng chứng, và nó là một công cụ định hình dư luận — nhưng không phải một kết luận pháp lý. Trong nhiều vụ việc tương tự trên toàn cầu, video đã tạo ra một giả định về tội lỗi trước khi bất kỳ quy trình nào hoàn tất. Tôi đã viết về điều này khi bình luận bóng đá nhiều lần. Cảm xúc của đám đông di chuyển nhanh hơn sự thật, và nó không bao giờ tự sửa sai. Khi đám đông đã tin, họ tìm kiếm bằng chứng để xác nhận, không phải để phản bác. Bong bóng truyền thông vỡ, nhưng tiếng vỡ rất khẽ. Điều đó không có nghĩa là chúng ta không nên phẫn nộ. Nó có nghĩa là chúng ta nên phẫn nộ một cách chính xác. Phẫn nộ với hệ thống cho phép điều này xảy ra — hệ thống quản lý lỏng lẻo, hệ thống an toàn bị cắt, hệ thống lao động không bảo vệ. Không phẫn nộ với một cá nhân mà chúng ta chưa có đủ dữ kiện để phán xét. Tấn công một con người thì dễ. Tấn công một hệ thống thì khó, vì hệ thống không có khuôn mặt, không có tài khoản mạng xã hội, và không cảm thấy đau. Bây giờ đến phần tôi phải trung thực nhất: tôi có thể sai ở đâu? Tôi giả định rằng El Búho không được huấn luyện để nhận đòn. Đó là một suy luận từ nguyên tắc chung của nghề, không phải một dữ kiện được xác nhận. Trong lucha libre Mexico có những trọng tài từng là đô vật, và có những người tham gia vào các pha vật lý thường xuyên đến mức cơ thể họ đã quen. Nếu El Búho là một trường hợp như vậy, thì sự bất cân xứng về kỹ năng mà tôi mô tả có thể không tồn tại ở mức tôi nghĩ. Tôi không có dữ liệu về quá khứ thể thao của ông. Không có nó, tôi đang xây một phần lập luận trên một giả định. Tôi giả định rằng đây là một pha ngoài kịch bản hoặc một pha sai. Nhưng có một khả năng khác: đây là một pha được dàn dựng đúng như thiết kế, và cái chết là một tai nạn không thể lường trước. Trong trường hợp đó, trách nhiệm đạo đức vẫn nặng, nhưng trách nhiệm hình sự có thể nhẹ hơn nhiều so với những gì dư luận đang đòi hỏi. Tôi không biết kịch bản gốc. Không ai ngoài những người trong phòng đó biết. Và đây là điều quan trọng nhất: tôi là một người ngoài nhìn vào một nền văn hóa không phải của mình. Tôi là người Thái Lan làm việc ở Nhật Bản, viết về một sự kiện ở Mexico. Tôi có một cái bẫy rất dễ mắc: biến những quan sát về một hệ thống cụ thể thành những tuyên bố về cả một nền văn hóa. Tôi phải tự nhắc mình: vấn đề không phải là "lucha libre Mexico nguy hiểm". Vấn đề là "một phân khúc cụ thể của lucha libre độc lập Mexico đang thiếu quản trị an toàn". Khoảng cách giữa hai câu đó là khoảng cách giữa phân tích và định kiến. Tôi cũng đang viết trong khi cuộc điều tra chưa kết thúc. Mọi kết luận của tôi về ý định, về trách nhiệm, về kịch bản, đều là suy luận. Nếu ngày mai cơ quan điều tra công bố một dữ kiện mới làm đảo ngược bức tranh, tôi sẽ viết lại. Và tôi sẽ viết lại công khai, với cùng giọng văn này. Đây là dự đoán của tôi, kèm mốc thời gian để bạn có thể kiểm chứng. Trong vòng 3 đến 12 tháng tới, tôi dự đoán sẽ có một trong hai điều xảy ra. Một là làn sóng phẫn nộ lắng xuống mà không có bất kỳ thay đổi cấu trúc nào: không danh sách đòn cấm, không yêu cầu bác sĩ vòng ngoài, không bảo hiểm bắt buộc. Hai là sẽ có một vài tuyên bố tự nguyện về an toàn từ một vài ban tổ chức lớn, được công bố rầm rộ và thực thi lỏng lẻo. Tôi đặt cược vào khả năng thứ nhất cao hơn. Lịch sử của ngành này dạy tôi rằng những cái chết trong các phân khúc không được quản lý hiếm khi tạo ra quy định. Chúng tạo ra những bài tưởng niệm, những bài học ngắn, và rồi những sự kiện tiếp theo vẫn diễn ra như cũ. Nhưng đây là điều tôi muốn để lại. Trong một bộ môn mà mọi kết quả đều được viết trước, cái chết duy nhất không có kịch bản lại là cái chết của người không được viết vào kịch bản. El Búho không phải là người biểu diễn. Ông là người đứng giữa. Và trong một đêm ở Hidalgo, người đứng giữa đã trả giá cho một trò diễn mà lẽ ra ông chỉ nên quan sát. Chúng ta không nhớ trận đấu, chúng ta nhớ khoảnh khắc nó vỡ. Người Mexico yêu lucha libre. Họ không sợ mất một trọng tài. Họ sợ mất một trọng tài mà không học được gì. Và tôi không viết để đúng. Tôi viết để chạm vào dây thần kinh đó.