Sau 1.d4 d5: Khi quân Trắng chọn im lặng, quân Đen phải học lại từ đầu

Có một khoảnh khắc tôi vẫn nhớ mãi, từ đêm cuối năm ở một câu lạc bộ cờ nhỏ trên đường Nguyễn Đình Chiểu, quận 3. Một kỳ thủ trẻ, mắt còn đỏ vì thiếu ngủ, đặt quân Tượng lên g5 chỉ vài giây sau khi quân Đen trả lời d5. Đối thủ của cậu — một người đàn ông trung niên từng vô địch giải tỉnh — cau mày, đưa tay lên trán, rồi đặt tay xuống bàn. Ông không tính sai. Ông chỉ đơn giản là không biết nên bắt đầu từ đâu. Ba tuần trước đó, ông chuẩn bị cho Slav, Semi-Slav, Gambit Hậu được chấp nhận và Orthodox Queen's Gambit. Ông thuộc từng nhánh, từng nước. Nhưng cậu bé kia không chơi 2.c4. Cậu chơi Trompowsky. Cả một hệ thống lý thuyết dày công ghi nhớ bỗng trở nên vô dụng trong tích tắc. Sau 1.d4 d5, quân Trắng đứng trước một ngã rẽ. Đi theo 2.c4 nghĩa là bước vào khu rừng lý thuyết khổng lồ: Slav, Semi-Slav, Gambit Hậu được chấp nhận, và Orthodox Queen's Gambit. Đó là con đường vinh quang, nhưng cũng là con đường mòn đã bị cày xới đến từng hạt đất. Mỗi nước đi đều có tên, mỗi tên đều có biến, mỗi biến đều có sách. Để chơi được, bạn phải nhớ hàng trăm dòng, và quan trọng hơn, phải hiểu chúng đủ sâu để không bị lạc khi đối thủ rẽ sang nhánh phụ ở nước thứ mười lăm. Nhiều kỳ thủ cầm Trắng chọn con đường khác. Họ không chơi 2.c4. Họ chơi Colle System, Trompowsky Attack, Torre Attack, London System. Những khai cuộc này không tham vọng giành lợi thế lớn ngay từ nước thứ hai. Chúng chỉ đòi một điều: một trận đấu mà quân Đen phải tự nghĩ, không được dựa vào trí nhớ. Đó là lý do IM Valeri Lilov — huấn luyện viên người Bulgaria — dành hẳn sáu video giảng dạy để bàn về chúng. Không phải để dạy cách chơi, mà để dạy cách chống đỡ. Với mỗi khai cuộc, ông chỉ ra một kế hoạch cụ thể cho quân Đen. Ngoài bốn hệ thống kể trên, Lilov còn mở rộng sang Catalan, Blackmar-Diemer Gambit và Richter-Veresov. Sáu video ấy không phải một bộ bách khoa toàn thư. Chúng là sáu tấm bản đồ cho sáu vùng đất mà phần lớn kỳ thủ cầm Đen từng đi lạc. Bắt đầu với Colle System. Quân Trắng dựng một cấu trúc khiêm tốn: d4, e3, Tượng lên d3, Mã lên f3, rồi c3. Trông như một bức tường đá xám. Nhưng bức tường ấy có một cánh cửa — nước e4. Khi Trắng đẩy được e4, cả cấu trúc bỗng biến thành một cỗ máy tấn công. Kế hoạch của quân Đen, theo Lilov, là kiểm soát trung tâm trước khi cánh cửa kịp mở: ...e6, ...c5, ...Bd6, ...Nbd7, và luôn để mắt đến ô e4. Nếu Đen chần chừ, Trắng sẽ đẩy e4, rồi e5, rồi Mã nhảy lên g5, và bàn cờ bỗng chốc nghiêng về một phía. Trompowsky Attack bắt đầu bằng 2.Bg5. Quân Tượng nhảy ra ngoài, chọc thẳng vào Mã f6. Đây là nước đi không mời mà đến. Quân Đen có thể đáp bằng ...Ne4, ...d5, ...h6, hoặc chấp nhận đổi quân. Điểm mấu chốt là không được hoảng. Trompowsky không giết ai ngay lập tức; nó chỉ khiến quân Đen phải quyết định sớm hơn dự định. Tôi từng xem một ván đấu ở giải phong trào, nơi một kỳ thủ cầm Đen mất bốn mươi phút cho mười hai nước đầu tiên — tất cả chỉ vì cậu ta chưa từng gặp Trompowsky trong đời thực. Torre Attack đi theo trình tự 2.Nf3 rồi 3.Bg5. Nó chậm hơn Trompowsky một nhịp, nhưng cũng khó chịu hơn một nhịp. London System thì nổi tiếng với 2.Nf3 và 3.Bf4 — một hệ thống mà nhiều người gọi là "cờ vua cho người bận rộn". Quân Đen phản công bằng ...c5 và ...Qb6, nhắm vào ô b2, nơi quân Trắng thường để lộ một khoảng trống. Nhưng nếu Trắng chơi đúng, ô b2 ấy lại trở thành mồi nhử, và quân Hậu Đen lạc vào một cuộc săn ngược. Catalan xuất hiện khi ván đấu chuyển hướng: Trắng đặt Tượng lên g2, kiểm soát đường chéo dài, rồi ép quân Đen vào thế phòng ngự thụ động. Blackmar-Diemer Gambit thì ngược lại — Trắng thí một con tốt ngay từ nước thứ hai bằng 2.e4, mở toang trung tâm để đổi lấy thế tấn công. Richter-Veresov, với 2.Nc3 và 3.Bg5, là phiên bản hiện đại hơn của cùng một ý tưởng: gây áp lực lên Mã f6 trước khi quân Đen kịp tổ chức. Điều đáng chú ý là Lilov không cố biến quân Đen thành cỗ máy. Ông chỉ đưa ra một kế hoạch — một hướng đi, không phải một danh sách nước. Đó là cách dạy cờ vua đúng đắn: dạy tư duy, không dạy trí nhớ. Trong sáu video, ông không đọc thuộc lòng biến. Ông chỉ vào những ô quan trọng, chỉ vào nhịp độ, và để người học tự tìm con đường. Người ta thường nói những khai cuộc này "không tham vọng". Tôi cho rằng đó là một cách đánh giá sai lệch. Sự nguy hiểm của chúng nằm chính ở vẻ ngoài khiêm tốn. Một kỳ thủ cầm Đen chuẩn bị cho Slav có thể dành hàng giờ học lý thuyết, rồi bước vào ván đấu và phát hiện đối thủ chơi London System. Toàn bộ kho vũ khí trở nên vô nghĩa. Trắng không cần thắng bằng lý thuyết; Trắng thắng bằng cách khiến lý thuyết của Đen trở nên vô dụng. Nghịch lý thứ hai: chính vì bị coi là "hạng hai", những khai cuộc này ít được nghiên cứu nghiêm túc. Ở các giải phong trào, nơi mà đa số ván đấu được quyết định, chúng vẫn giành chiến thắng đều đặn. Ký ức tập thể của làng cờ ghi nhớ những trận đấu lớn, những nhánh lý thuyết nổi tiếng, và quên đi những ván đấu nhỏ nơi Trompowsky hay Colle System âm thầm hạ gục đối thủ. Những thế hệ rồi sẽ qua đi, nhưng bài thơ về họ thì cứ được viết mãi — kể cả khi bài thơ ấy chỉ dài mười lăm nước. Cái chết thật của một thế hệ vàng là khi ta ngừng nhớ họ. Điều đó đúng với cả những khai cuộc. Colle, Trompowsky, Torre hay London không chết; chúng chỉ bị gạt ra khỏi ánh đèn sân khấu. Và khi một kỳ thủ trẻ đặt quân Tượng lên g5, giữa một câu lạc bộ nhỏ ở Sài Gòn, thì tiếng vọng khán đài trống vẫn còn đó — chỉ cần ta đủ tĩnh lặng để nghe.